Di sản sống động giữa cuộc sống hiện đại

Trong thời đại mà xu hướng thay đổi từng ngày, việc giữ gìn bản sắc văn hoá qua thời trang đang trở thành nhu cầu cấp bách. Ở Tà Lài, vùng biên giới của Vườn Quốc gia Cát Tiên, thổ cẩm người Mạ đang được tái sinh qua dự án “Legacy In Bloom”, một sáng kiến của nhà thiết kế trẻ Ao Kim Ngọc.

1. Nền tảng văn hoá và thách thức của nghề dệt truyền thống

Nghiệp dệt thổ cẩm Mạ từng là nguồn sinh kế chính, nhưng trong thập kỷ qua khung cửi rải rác đã giảm dần, khiến các làng nghề đối mặt nguy cơ mai một. Theo báo cáo 2023 của Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch, hơn 30% các làng dệt ở miền Nam đang thiếu thợ dệt trẻ.

2. Ao Kim Ngọc và dự án Legacy In Bloom

Ao Kim Ngọc, người sáng lập thương hiệu Lypara, quyết định không chỉ “đặt” họa tiết lên áo mà còn “giải mã” mật mã văn hoá. Cô đã sống cùng cộng đồng Tà Lài trong 6 tháng, ghi lại quy trình nhuộm màu từ cây rừng, cách se sợi thủ công và nhịp điệu dệt truyền thống.

3. Các yếu tố cốt lõi của thổ cẩm Mạ

• Màu sắc thiên nhiên: Tông màu nâu đất, xanh lá, đỏ gạch xuất phát từ pigment thực vật.
• Hình học vũ trụ: Các họa tiết zig‑zag, vòng tròn mô tả vòng tuần hoàn của thiên nhiên và quan niệm về vũ trụ.
• Biểu tượng địa phương: Hình muông thú, nhà sàn, các đường chéo tượng trưng cho đồng cỏ và sông suối.

Những yếu tố này được Ao Kim Ngọc chuyển hoá thành những chiếc áo khoác, váy maxi và phụ kiện mang phong cách trẻ trung, nhưng vẫn giữ được “hồn” của thổ cẩm.

4. Tà Lài – Nơi từng sợi vải kể chuyện

Đối với người Mạ, mỗi tấm vải không chỉ là vật dụng mà còn là cuốn sách nhỏ chứa đựng thế giới quan. Như bà Ka Rỉn – một trong những nghệ nhân lớn tuổi nhất, giải thích: “Mỗi đường zig‑zag là vòng sinh, mỗi màu đỏ là máu của rừng, chúng tôi dệt để bảo vệ thiên nhiên.”

5. Long House – Không gian giao thoa giữa quá khứ và tương lai

Chiến dịch được tổ chức tại Long House Tà Lài, một ngôi nhà dài truyền thống bằng tre, nằm giữa rừng già. Không gian này vừa là biểu tượng của kiến trúc Mạ, vừa là sân khấu cho những bộ sưu tập mới. Các mẫu thiết kế được trưng bày trên nền gỗ, tạo ra một “đối thoại” trực quan giữa vật liệu truyền thống và đường cắt hiện đại.

6. Bài học và triển vọng bền vững

Legacy In Bloom đã chứng minh rằng khi thế hệ trẻ “đánh thức” di sản bằng sáng tạo, văn hoá không còn là hiện vật lặng im mà trở thành nguồn cảm hứng cho thời trang bền vững. Dự án thu hút hơn 2.000 lượt khách tham quan trong tháng đầu tiên và tạo ra 150 việc làm tạm thời cho các thợ dệt địa phương – một con số đáng khích lệ so với mức trung bình 45 việc làm trong các dự án văn hoá cùng quy mô (theo báo cáo Vietnam Creative Economy 2022).

Như Ao Kim Ngọc nhấn mạnh, “Di sản chỉ thực sự sống động khi được mặc, cảm nhận và chia sẻ.” Với tinh thần này, thổ cẩm người Mạ đang nở rộ, không chỉ trong các buổi runway mà còn trên phố thị, khẳng định vị thế của một di sản đang tiến hoá.